Τα άγρια χόρτα της Ελληνικής γής

Νίκη Ν. Κεφαλά
Γεωπόνος
niki.kefala@greenfox.gr

Τα άγρια χόρτα, ένα από τα πολυτιμότερα δώρα της ελληνικής γής, μας συστήνονται - ή καλύτερα μας ξανασυστήνονται - αποκαλύπτοντας σημαντικά διατροφικά μυστικά και οφέλη!

Ραδίκια, τσουκνίδα, ρόκα, σπαράγγια, βρούβες, λάπαθα, καυκαλήθρες, μυρώνια, ταραξάκο, παπαρούνες, αγριοζοχοί, γλυστρίδα, σταμναγκάθια, γαλατσίδες, μάραθος, κρίταμος…    Ο κατάλογος είναι πολύ µακρύς και περιλαμβάνει περισσότερα από 150 καταγεγραμμένα είδη!

Η σύγχρονη καθημερινότητα τρέχει, η τεχνολογία κρατάει το τιμόνι, οι άνθρωποι απομακρύνονται από τη φύση, τροφές και μαγειρικά υλικά βιομηχανοποιημένα, περιμένουν στοιβαγμένα στα ράφια των σούπερ μάρκετ… Τα τελευταία χρόνια όμως, γίνεται πολύ συζήτηση για την περίφημη μεσογειακή δίαιτα και υπάρχει ολοένα και  μεγαλύτερο ενδιαφέρον για αυτήν καθώς όλο και περισσότερες μελέτες αναδεικνύουν την υπεροχή της, έναντι άλλων αντίστοιχων μοντέλων διατροφής.

Πολλές χώρες διεκδικούν την «πατρότητα» της μεσογειακής δίαιτας με μικρές διαφοροποιήσεις. Όμως αυτό που κάνει την «ελληνική μεσογειακή δίαιτα» να υπερέχει, είναι τα άγρια φαγώσιμα χόρτα της ελληνικής υπαίθρου.

Τα φαγώσιμα αγριόχορτα φυτρώνουν σχεδόν παντού στην Ελλάδα... Ακόμη και λίγα χιλιόμετρα έξω από τις πόλεις μπορούμε να βρούμε περιοχές όπου μπορούμε να μαζέψουμε άγρια χόρτα και αυτό είναι ευλογία. Πόσο μάλλον όταν μετά από έρευνες διαπιστώθηκε ότι η καλή υγεία των μεσογειακών λαών και ιδιαίτερα των κατοίκων της Κρήτης οφείλεται και στην κατανάλωση άγριων χόρτων. Τα άγρια χόρτα ή λάχανα, όπως ονοµάζονται σε κάποιες περιοχές της χώρας μας, είναι πλούσια σε θρεπτικά συστατικά κι απολύτως απαραίτητα για τον οργανισµό, γιατί περιέχουν μεγάλες ποσότητες σε φυτικές ίνες, που συμβάλλουν στην ομαλή λειτουργία του εντέρου, δεν περιέχουν λίπη και έχουν ελάχιστες θερμίδες. Ακόμη ο κίνδυνος εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων φαίνεται πως είναι μικρότερος, όταν τα χόρτα καταναλώνονται συστηματικά. Το κύριο διατροφικό τους πλεονέκτημα, είναι η περιεκτικότητα τους σε αντιοξειδωτικά συστατικά, κυρίως φλαβονοειδή και καροτενοειδή, υπεύθυνα για την πικρή τους γεύση. Η πικρή γεύση των χόρτων αποτελεί την φυσική τους άμυνα απέναντι στα χορτοφάγα ζώα, αποτρέποντας τα ουσιαστικά να τα φάνε. Αυτή η «πικράδα» είναι ό,τι πιό «γλυκό» για την ανθρώπινη υγεία όπως αποδεικνύουν πολυετείς έρευνες.
Τα χόρτα του βουνού τρώγονται είτε σε σαλάτες είτε σε πίτες. Σε κάθε όμως περίπτωση μαζί με ελαιόλαδο, τυρί ή άλλη λιπαρή ύλη, που ουσιαστικά μεγιστοποιεί τα ευεργετικά οφέλη για τον ανθρώπινο οργανισμό και ίσως αυτό να αποτελεί το μυστικό της μακροζωίας όσων τα καταναλώνουν συστηματικά.

Για την συλλογή τους ένα κοφτερό μαχαιράκι και μια σακκούλα είναι αρκετά. Η καλύτερη ώρα για να μαζέψουμε τα χόρτα είναι το απόγευμα ώστε να προλάβουμε  να πάρουμε  όλα τα θρεπτικά στοιχεία που παρήγαγαν στη διάρκεια της μέρας , πριν αυτά αποθηκευτούν στις ρίζες του φυτού. Tα χόρτα που μαζεύουμε καλό είναι να προέρχονται από ακαλλιέργητες εκτάσεις, που βρίσκονται μακριά από την κυκλοφορία των αυτοκινήτων και τη ρύπανση. Πρέπει να αποφεύγουμε να μαζεύουμε χόρτα από μέρη όπου περνούν αιγοπρόβατα, κάτι που εγκυμονεί κινδύνους μόλυνσης από εχινόκοκκο. Κόβουμε με το μαχαίρι μόνο τα φύλλα και τα βλαστάρια, ώστε να δώσουμε την ευκαιρία στο φυτό να ξαναβλαστήσει. Δεν ξεριζώνουμε ποτέ τίποτα. Μαζεύουμε μόνο όσα χόρτα χρειαζόμαστε για μιά-δυό ημέρες, άλλωστε ωμά ή βρασμένα δεν διατηρούνται περισσότερο.  Δεν κάνουμε σπατάλη στους πόρους της φύσης μαζεύοντας περισσότερα από όσα μπορούμε να καταναλώσουμε.

Ο κανόνας λέει πως χόρτα, λαχανικά και φρούτα καταναλώνονται ωμά για να διατηρήσουν ανέπαφα, όσο είναι δυνατόν, τα θρεπτικά τους συστατικά. Αναλογιστείτε μόνο ότι ένα γρήγορο βράσιμο 4 λεπτών καταστρέφει το 75% των βιταμινών που περιέχουν!  

Τα περισσότερα χόρτα είναι πικρά, γι’ αυτό τα βράζουμε και προσθέτουμε αρκετό λεμόνι. Ταιριάζει με τα περισσότερα και ενδυναμώνει τις βιταμίνες που περιέχουν.

Οι συστάσεις θα ξεκινήσουν από τα πιο γνωστά και αγαπημένα άγρια χόρτα του τόπου μας, τα ραδίκια με την χαρακτηριστική πικρή γεύση!

Πλούσια σε βιταμίνες και ιχνοστοιχεία, τονώνουν τον οργανισμό και προστατεύουν από καρδιαγγειακά νοσήματα.

Ο Γαληνός, γιατρός της αρχιότητας, ονόμαζε το ραδίκι «φίλο του συκωτιού» κάτι που παραδέχονται σύγχρονες κλινικές έρευνες.

Τα ίδια ισχύουν και για τον ζωχό ή ζοχιά ένα χόρτο πολύ κοινό στην πατρίδα μας που συναντάμε σχεδόν παντού, σε ακαλλιέργητους και καλλιεργημένους τόπους. Συλλέγεται τους χειμερινούς μήνες και αποτελεί θαυμάσιο ορεκτικό.

Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, ο Θησέας, πριν αντιμετωπίσει τον Μινώταυρο, ζήτησε να γευτεί ένα πιάτο ζωχούς!

Ένα ιδιαίτερο παρεξηγημένο χόρτο είναι η τσουκνίδα που φυτρώνει με τα πρωτοβρόχια του Οκτωβρίου και διατηρείται τρυφερή ως τον Απρίλιο.  Όλοι μας την έχουμε συνδέσει με έντονο κνησμό όταν ερχόμαστε σε επαφή μαζί της. Για όσους ξέρουν, υπάρχει και το αντίδοτο στην φύση, τα φύλλα της μολόχας που καταπραύνουν την φαγούρα. Συλλέγονται κυρίως οι τρυφερές κορυφές του φυτού κατά την διάρκεια των χειμερινών μηνών αλλά και των πρώτων μηνών της άνοιξης. Σύμφωνα με ιστορικές πηγές, ο Ιπποκράτης χρησιμοποιούσε την τσουκνίδα για την ίαση πολλών ασθενειών και κυρίως των δερματικών βλαβών που προκαλούνταν από δαγκώματα ζώων. Οι τσουκνιδόπιτες και οι τσουκνιδόσουπες έσωσαν πολλούς στην κατοχή! Σήμερα γίνεται λόγος για τις αντικαρκινικές της ιδιότητες και τη μεγάλη αντιοξειδωτική της δράση.

Ιδιαίτερα ονομαστό χόρτο είναι ο ταραξάκος ή πικραλίδα ή αγριομάρουλο. Αφθονεί στα ελληνικά ακαλλιέργητα χωράφια, στα άκρα των δρόμων και ξεπετιέται ανάμεσα από τις σχισμές των βράχων. Ο ταραξάκος είναι πλούσιος σε  βιταμίνες του συμπλέγματος Β και βιταμίνη C. Η περιεκτικότητα του σε βιταμίνη Α φαίνεται να είναι 4 φορές μεγαλύτερη από αυτήν του κοινού μαρουλιού ενώ περιέχει αρκετό κάλιο.

Ένα δημοφιλές καλοκαιρινό πράσινο σαλατικό με  εξαιρετικά δροσιστικές ιδιότητες, είναι η γλιστρίδα ή αντράκλα, αυτοφυής αλλά και καλλιεργήσιμη.  Στα αρχαία χρόνια χρησιμοποιούνταν ως φάρμακο και ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής ο χυμός των φύλλων της. Λόγω της υψηλής συγκέντρωσης καλίου που διαθέτει αποτελεί φυσικό διουρητικό, μειώνει την πίεση και συμβάλλει στην καλή λειτουργία της καρδιάς.

Τα τελευταία χρόνια κυκλοφόρησε ευρέως στις λαικές αγορές και μάλιστα με  αρκετά «τσιμπημένη» τιμή, το σταμναγκάθι... πολλοί μίλησαν για την αντιοξειδωτική του αξία, έτσι ο αγκαθωτός θάμνος που φύεται ελεύθερος κοντά στις ακτές, έγινε πρόταση εναλλακτικής καλλιέργειας με εξαγωγικό ενδιαφέρον!

Η ονομασία του οφείλεται σε μια παλιά συνήθεια των Κρητικών, να σκεπάζουν με τον θάμνο τα στόμια των σταμνιών, για να μη μπαίνουν ζωύφια μέσα στο νερό. Στην Μεγαλόνησο έχουν το σταμναγκάθι σε μεγάλη εκτίμηση. Συλλέγεται και τρώγεται με λάδι και ξύδι, όπως συμβαίνει με όλα τα χόρτα της Κρήτης. Του αποδίδονται τονωτικές και διουρητικές δράσεις.  Οι Αιγύπτιοι το χρησιμοποιούσαν για να καταπραΰνουν πόνους στο στομάχι.

Ο γνωστός γιατρός και βοτανολόγος Διοσκουρίδης το χρησιμοποιούσε για το έλκος του στομάχου αναγνωρίζοντας παράλληλα και τις αντιμικροβιακές του δράσεις.

Ένα από τα πιο γνωστά χόρτα της ελληνικής κουζίνας θεωρείται η βρούβα.  Στα αρχαία χρόνια, οι βρούβες αποτελούσαν ένα άριστο στομαχικό φάρμακο, το οποίο χρησιμοποιούνταν και ως αποτοξινωτικό ρόφημα. Το νοστιμότερο μέρος τους θεωρούνται τα τρυφερά βλαστάρια τους, τα οποία μαζεύονται την εποχή της άνοιξης. Όσοι δεν ξέρουν να την αναγνωρίσουν μαζεύουν συνήθως την λαψάνα!

Τέλος, από καμία χορτόπιτα που σέβεται τον εαυτό της δεν λείπουν τα λάπαθα, τα μυρώνια κι οι καυκαλήθρες που θα βρείτε σχεδόν παντού στην ελληνική ύπαιθρο.

Αυτά είναι μερικά από τα άγρια χόρτα της ελληνικής γης, με τα αναρίθμητα οφέλη για τον οργανισμό μας, που χαρακτηρίζουν την ελληνική παραδοσιακή διατροφή και εμπλουτίζουν την μεσογειακή διατροφή.

Αυτό που θα ήθελα να κρατήσετε στο μυαλό σας είναι κυρίως αυτή η υπέροχη σωματική και ψυχοθεραπευτική άσκηση που λέει παίρνω μαχαιράκι και σακκούλα και χάνομαι στις πλαγιές και στους αγρούς ένα ανοιξιάτικο απόγευμα… Ψάχνω, βρίσκω, διαλέγω, μαθαίνω... κι έτσι απλά, περπατάω στα βήματα της φύσης!...